Stoomgemaal Noordzeekanaal-Molentocht Zuidwijkerpolder

Kazernes, magazijnen, fabrieken, liniewallen, waterwerken etc.
mhil
Generaal
Berichten: 650
Lid geworden op: 01 Mar 2009 14:24
Fort of organisatie: sector Zaandam
Locatie: Beverwijk

Stoomgemaal Noordzeekanaal-Molentocht Zuidwijkerpolder

Berichtdoor mhil » 16 Mar 2019 19:36

Eerder al op zoek geweest naar plaatsjes van genoemd stoomgemaal dat jarenlang het overtollige water vanuit de Zuidwijkerpolder via de Molentocht afvoerde naar het Noordzeekanaal. De Molentocht en de daar gelegen damsluis speelde een belangrijke rol bij de inundatie van de Zuidwijkerpolder in de jaren 1940 en 1944.
Hoewel het stoomgemaal op de Stellingkaart niet wordt aangemerkt als militair object heeft het wel een rol gespeeld bij het leegpompen van de Zuidwijkermeerpolder na inunderen en het reguleren van het peil in “vredes” tijd.
Onlangs kwam ik op de beeldbank van het Historisch Genootschap Midden Kennemerland enkele foto's tegen van het gemaal rond 1970 net voordat het gesloopt zou worden. Een beschrijving van het waterbouwkundige object ontbrak tot nu toe.

In de 19e eeuw is de Wijkermeer ingepolderd en is het Noordzeekanaal aangelegd. Twee hierbij ontstane IJ-polders waren de Noord-Wijkermeerpolder en de Zuid-Wijkermeerpolder (eerst korte tijd aangeduid als respectievelijk West-Wijkermeerpolder en Oost-Wijkermeerpolder). Zij werden gescheiden door Zijkanaal A of de Wijkervaart (de verbinding met het oude havenkanaal De Wijker Pijp naar Beverwijk). Dit zijkanaal deed tevens dienst als inundatiekanaal voor het poldergebied ten zuiden van de Zuidermaatweg te Heemskerk.

In mei 1872 werd het bestek van de ringdijk, ringvaart en de verkaveling van de beide Wijkermeerpolders door de Minister van Binnenlandse Zaken goedgekeurd, hoewel de werkzaamheden al in volle gang waren, want in juni waren de ringdijken al vrijwel klaar en was een begin gemaakt met de aanleg van tochten, berm- en kavelsloten. Voor het droogmalen werd een permanent stoomgemaal van 20 PK met machinistenwoning gebouwd. Daarnaast werden een tijdelijke stoommachine van 10 PK en een locomobiel van 10 PK gebruikt.
In oktober 1872 vielen de gronden in de beide Wijkermeerpolders droog. Na aanleg van wegen en sloten door de Amsterdamsche Kanaalmaatschappij (AKM) werden op dinsdag 16 december 1873 als eerste IJpolder de drooggevallen gronden in de Noord- en Zuid-Wijkermeerpolder geveild. De verkoop-opbrengsten werden benut voor de aanleg van het Noordzeekanaal. De polders kregen een agrarische bestemming. De AKM legde ook de wegen naar alle percelen aan en bouwde bruggen over de tochten. Al drie jaar na uitgifte van de eerste grond werden de wegen in de Zuid-Wijkermeerpolder verhard. In de periode 1875-1879 werden 17 huizen en boerderijen gebouwd, in 1880-1889 in totaal acht en de laatste tien jaar van de 19e eeuw nog twee. Veel eigenaren van deze boerderijen woonden ver buiten de polders en verpachtten hun land. Een groot aantal landbouwers was afkomstig uit de enkele decennia eerder drooggelegde Haarlemmermeer.

Het stoomgemaal, gebouwd voor de droogmaking, werd ook daarna gebruikt voor bemaling van beide polders, die tot 1906 met elkaar in verbinding stonden door een ijzeren buis op de bodem van Zijkanaal A. Het stoomgemaal lag op de grens van het Noordzeekanaal en de Molentocht aan de Kanaalweg (eind 19e eeuw nog Noorder Kanaalweg genoemd). Bemalingsproblemen zijn er weinig geweest, maar door voortdurende inklinking van de bodem moesten wel steeds de kaden worden opgehoogd en het polderpeil verlaagd. Omdat het Noordzeekanaal werd verbreed, werd in 1968 opdracht gegeven een nieuw gemaal te bouwen, enkele tientallen meters noordwaarts.
Omstreeks 1893 werd in het kader van de Stelling van Amsterdam een 135 kilometer lange verdedigingslinie om Amsterdam aangelegd. Dwars door de Zuid-Wijkermeerpolder werd begonnen met de aanleg van een verhoogde wal. Deze liniewal Aagtendijk-Zuid-Wijkermeer deed dienst als inundatiekering en gaf soldaten bescherming tegen vijandelijk vuur. De Assendelver Zeedijk deed dienst als tweede verdedigingswal. Aan het Noordzeekanaal verrees in 1894-1895 een verdedigbaar aardwerk: Fort Zuidwijk.
Op 14 april 1940 werd, in verband met de oorlogsdreiging, de polder enkele dagen deels onder water gezet. Van 8 tot 15 mei stond de polder opnieuw onder water. Vier jaar later, op 8 maart 1944 werd de polder andermaal geïnundeerd, samen met ongeveer 15 andere polders ten noorden en zuiden van het Noordzeekanaal (viewtopic.php?f=6&t=854&start=10).
Enkele boerderijen aan de Kanaalweg werden op last van de Duitse Wehrmacht gesloopt. De afhandeling van de schade aan gebouwen en de gewassen duurde tot in het begin van de jaren ’50.
In 1983 vatte de gemeente Velsen het plan op om de Noord-Wijkermeerpolder te benutten als industrieterrein. In de Zuid-Wijkermeerpolder werd in 1993-1996 de Wijkermeertunnel aangelegd en een nieuw stuk van de snelweg A9. Een heel klein deel van de polder is voor industrieterrein benut, het overgrote deel heeft echter, in tegenstelling tot alle andere IJ-polders, het oorspronkelijke agrarische karakter behouden.
Inmiddels is het gebied waar ook kringenwetsboerderij de Eersteling is te vinden erg aan het verrommelen. Er zijn hier en daar loonbedrijven gevestigd vaak een opmaat naar herbestemming in dit geval industriegebied ( ondanks dat er ontzettend veel industriepanden leegstaan in Beverwijk)

Het oude stoomgemaal stond op de noordelijke kanaaldijk van de Zuidwijkermeerpolder. Ter plaatse was ook een voetveer te vinden de aanlegsteiger is te zien op de luchtfoto gemaakt rond 1920.
1925 Gemaal Noordzeekanaal Molentocht aan de Noorder Kanaaldijk nabij fort Velsen NIMH.jpg
1968 Stoomgemaal op de grens van het Noordzeekanaal en de Molentocht aan de (Noorder) Kanaalweg oostelijke richting (2).jpg

1968 Stoomgemaal op de grens van het Noordzeekanaal en de Molentocht aan de (Noorder) Kanaalweg westelijke richting.jpg
In de jaren 1930 is het stoomgemaal vervangen door een elektrisch gemaal. Het witte gebouw is het pand waarin het oude stoomgemaal heeft gestaan. Op de onderste van bovenstaande foto's is links het Noordzeekanaal te zien dat inmiddels al deels is verbreed. Rechts op de achtergrond van dezelfde foto is de machinistenwoning zichtbaar van het nieuwe huidige elektrische gemaal. Nadat het oude stoomgemaal en bijbehorende machinistenwoning waren gesloopt is het kanaal ter plaatse in de jaren 70 verbreed. Op oude kaarten rond 1925 is een knik in de weg zichtbaar die op de (lucht)foto's eveneens is te herleiden.
Bijgaand enkele foto’s van het nieuwe elektrische gemaal anno 2019 (Google streetview)
2019 Machinistenwoning gemaal op de grens van het Noordzeekanaal en de Molentocht aan de Kanaalweg westelijke richting (2).jpg
Machinistenwoning 2019
2019 Gemaal op de grens van het Noordzeekanaal en de Molentocht aan de Kanaalweg westelijke richting (2).jpg
Elektrisch gemaal 2019

Bronnen en meer info:
https://www.archieven.nl
https://www.topotijdreis.nl/
http://www.hgmk.nl/foto-video/
https://nimh-beeldbank.defensie.nl
Google streetview

Grappig, zag dat dit item het 2500e onderwerp is op het forum :)

Terug naar “Andere werken”



Wie is er online

Gebruikers op dit forum: Geen geregistreerde gebruikers en 1 gast